‘एउटा बिराउने, शाखा पिराउने ।’ नेपाली समाजमा प्रचलित यो उखानले आजको हाम्रो यस्तो मनोवृत्तिलाई इंगित गर्छ, जहाँ एउटाको गल्तीलाई लिएर अरु थुप्रैलाई दोष दिने गरिन्छ ।
जस्तो कुनै पुरुषले कुनै अपराध गरेमा हामी भन्छौं- फलानोको छोरोले यसो गरेछ । कुनै महिलाले कुनै त्रुटि गरेमा हामी भन्छौं- कस्तो आमाले जन्माएको सन्तान हो ? अर्थात् एउटा व्यक्तिको गल्तीलाई लिएर उनका आमाबुवा, छोराछोरी, श्रीमान्-श्रीमती, नातागोता सबैलाई औंला ठड्याउन थाल्छौं । त्यही कारण हाम्रो समाजमा कुनै कसुर नगरी पनि धेरै मान्छे गालीको सिकार बनिरहेका हुन्छन् ।
जस्तो कुनै मान्छेले अपराध गर्छ । उसलाई आरोप लगाइन्छ । ऊ मुद्दा मामिलामा पर्छ । उसले कैद सजाय भुक्तान गर्नुपर्ने हुन्छ । स्वभाविक हो, कसैले अपराध गर्छ भने उसले त्यसअनुसार सजाय भुक्तान गर्नैपर्छ । तर उक्त व्यक्तिका आमाबुवा, परिवार आदिले पनि यसवापत ठूलै सास्ती व्यहोर्नुपर्ने हुन्छ ।
यसरी एउटा व्यक्तिको कारण उनका परिवार, आफन्तमा मानसिक आघात पुग्छ । उनीहरुको निद्रा हराउँछ, भोक हराउँछ । जबकि यसबाट उनीहरुलाई कसरी बाहिर निकाल्ने, कसरी सान्त्वना दिने भन्ने परिपाटी छैन । बरु उक्त परिवारमाथि नानाभाँती दोष थोपर्ने काम हुन्छ ।
परिवार एक्लो हुन्छ
परिवारले नै अपराध गरे जसरी होच्याउने, दिल्लगी गर्ने, दोष लगाउने व्यवहार गरिन्छ । यही कारण उक्त परिवार बाहिर हिंडडुल नगर्ने, सार्वजनिक ठाउँ र भोजभतेरमा सहभागी नहुने हुन्छ ।
आरोप लागेको तथा जेल परेको व्यक्ति घरमूली हो । उसकै कमाइबाट परिवार चल्ने गरेको थियो भने त झन् घरमा आर्थिक अभाव पनि सुरु हुन्छ । आर्थिक अभाव भएपछि बच्चाहरुले राम्रो शिक्षा पाउन सक्दैनन् । सानो सानो आवश्यकता पूरा गर्न पनि गाह्रो हुन्छ । जसले गर्दा हामी त परिवारको लागि नै बोझ भयौं भन्ने सोच आउँछ बालबालिकामा आउँछ ।
उनीहरु एक्लै बस्न रुचाउने, साथीभाइसँग घुलमिल नहुने र समाजबाट टाढा हुन थाल्छन्, जसले गर्दा बच्चामा एन्जाइटी र डिप्रेसनको समस्या समेत देखिन सक्छ ।
आमाबुवालाई दोष
युवा अवस्थामा केही गल्ती गरेर कोही जेल गयो भने उसको अभिभावकलाई राम्रो संस्कार नदिएको भन्ने दोष लगाइन्छ । विवाहपछि व्यक्ति जेलमा गयो भने श्रीमतीले तनाव दिएर नराम्रो काममा लागेको हुन सक्छ भनिन्छ ।
तिमीहरुले राम्ररी सम्हालेको भए, राम्रो संस्कार दिएको भए यस्तो परिस्थिति आउने थिएन भनेर श्रीमती र बुबाआमालाई दोष लगाइन्छ । परिवारको सदस्यलाई आरोप लागेको कारण यसै पनि परिवारका अन्य सदस्य उदास हुन्छन् । पहिलेदेखि नै मानसिक समस्या भएको सदस्य घरमा छ भने यो खबरले उसको अवस्था झन् बिग्रन थाल्छ ।
आमाबुबा तथा श्रीमतीलाई मैले समयमा केही कुरा सम्झाएको भए यो अवस्था आउने थिएन भनेर पछुतो लाग्ने, सोसल एन्जाइटी हुने र पछि एन्जाइटी र डिप्रेसनको समस्या तथा आत्महत्याको सोच समेत आउन सक्छ ।
जो व्यक्ति जेलमा छन्, उनीहरुको लागि त जेलमा नै मानसिक परामर्श दिने व्यवस्था हुन्छ । तर परिवारका सदस्यहरुलाई परामर्श दिने व्यवस्था नेपालमा छैन । त्यसैले मानसिक समस्याबाट बच्न परिवारका सदस्य आफैं सचेत हुनुपर्ने अवस्था छ ।
के गर्ने त ?
खासमा परामर्श त्यस परिवारलाई जरुरी हुन्छ, जसका कुनै सन्तान मुद्दा मामिलामा फसेका छन्, कुनै आरोप खेपिरहेका छन्, कैद सजाय भुक्तान गरिरहेका छन् ।
यस्तो परिवार मानसिक रुपमा निकै सताइएका हुन्छन् र त्यसमाथि असहयोग, असुरक्षा र अशान्तिले तड्पाइरहेको हुन्छ । यस्तो अवस्थामा उनीहरुलाई थप दोष दिने र एक्ल्याउने भन्दा पनि साथ, सान्त्वना र सहयोग दिन जरुरी हुन्छ ।
परिवारका सदस्यलाई पुग्न सक्ने मानसिक आघातबाट उनीहरुलाई बचाउन छिमेक, आफन्त, इष्टमित्र र समाजको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । परिवारका सदस्यको अगाडि उक्त व्यक्तिको कुरा बारम्बार गर्नुहुँदैन ।
(डा. झा. मनोरोग विशेषज्ञ हुन् । उनीसँग अनलाइनखबरकर्मी सुमित्रा लुइटेलले गरेको कुराकानीमा आधारित)
