वीरगंज , २८ पुस –
पुस महिना हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि ‘खरवास’को महिना मानिन्छ। यस अवधिमा विवाह, व्रतबन्ध, गृहप्रवेशजस्ता शुभ कार्यहरू नगर्ने परम्परा भए पनि तराई–मधेस क्षेत्रमा अष्टयाम र बिटोरजस्ता धार्मिक अनुष्ठान भने व्यापक रूपमा गरिन्छ।
बिटोर तराई–मधेस क्षेत्रको एक महत्वपूर्ण लोकधार्मिक परम्परा हो। यो विशेषगरी बाबा, साधु, संन्यासी, योगी तथा तपस्वीहरूद्वारा गरिने कठोर साधना र तपस्यासँग जोडिएको अनुष्ठान हो। बिटोरमा उनीहरू एउटै स्थानमा लामो समय बसेर ध्यान, जप, यज्ञ, हवन तथा भजन–कीर्तनमा लीन रहन्छन्।
बिटोरलाई केवल पूजापाठ मात्र नभई आत्मिक शुद्धि, सामाजिक कल्याण, प्राकृतिक सन्तुलन र लोकआस्थासँग जोडिएको धार्मिक कर्मकाण्डका रूपमा हेरिन्छ। ग्रामीण समाजमा बिटोर सुरू हुनु भनेको धार्मिक चेतना जागृत हुनु र गाउँमा सकारात्मक ऊर्जा फैलिनु भन्ने विश्वास छ।
हिन्दू पञ्चाङ्गअनुसार बिटोर सामान्यतया पुसदेखि चैतसम्म, कतिपय स्थानमा वैशाखको सुरुआतसम्म चल्ने गर्दछ। विशेषगरी माघ पूर्णिमा, महाशिवरात्रिपछि फाल्गुण शुक्ल पक्षदेखि चैत्र नवरात्रिपूर्वसम्म बिटोर बस्ने चलन छ। माघ महिना तपस्याका लागि सबैभन्दा पवित्र मानिने भएकाले चिसो मौसममा शरीर संयममा राखी साधना गर्न सहज हुने विश्वास गरिन्छ।
बिटोरको अवधि सङ्कल्पअनुसार फरक–फरक हुन्छ। नौ दिनदेखि २१, ४०, ४५ दिन र कतिपय अवस्थामा तीन महिनासम्म पनि बिटोर चल्ने गर्दछ। यस अवधिमा बाबाहरूले अस्थायी कुटी निर्माण गरी धुनी बाल्छन्, कठोर व्रत, मौन साधना, फलाहार वा जलाहारमा बस्छन्।
बिटोरको समापन पूर्णिमा, औंसी, शिवरात्रि, रामनवमी, हनुमान जयन्ती वा चैते दशैंजस्ता पावन तिथिमा गरिन्छ। यस अवसरमा पूर्णाहुति, भण्डारा, भजन–कीर्तन र दक्षिणा वितरण गरिन्छ, जहाँ गाउँका मानिसहरूको उल्लेखनीय सहभागिता हुन्छ।
धार्मिक, सामाजिक र आध्यात्मिक रूपमा बिटोरको ठूलो महत्त्व छ। भगवान् शिव, राम, हनुमान र दुर्गाको आराधना, पापनाश, पुण्यप्राप्ति, आत्मशुद्धि, मन नियन्त्रण, गाउँमा शान्ति, सद्भाव तथा प्राकृतिक विपत्तिबाट मुक्ति कामनाका लागि बिटोर बस्ने गरिन्छ।
बिटोर विशेषगरी नेपालको तराई क्षेत्रका पर्सा, बारा, रौतहट, सर्लाही, महोत्तरी, धनुषा, सिराहा, सप्तरी, मोरङ र सुनसरी जिल्लाका ग्रामीण भेगमा प्रचलित छ। साथै भारतको बिहार राज्यका पूर्वी–पश्चिम चम्पारण, सीतामढी, मधुबनी, दरभङ्गा लगायतका क्षेत्रमा पनि यो परम्परा समान रूपमा पाइन्छ।
स्थानीय समाजको सक्रिय सहयोग बिना बिटोर सम्भव हुँदैन। गाउँलेहरूले अन्न, फलफूल, दूध, दाउरा सहयोग गर्छन् भने महिला भजन–कीर्तनमा सहभागी हुन्छन् र युवाहरू व्यवस्थापनमा जुट्छन्। यसरी बिटोर सामाजिक एकताको केन्द्र बन्दै आएको छ।
आधुनिक जीवनशैलीको प्रभाव परे पनि ग्रामीण तराईमा बिटोर परम्परा अझै जीवित छ। कतिपय स्थानमा यसलाई धार्मिक पर्यटनसँग जोड्ने प्रयाससमेत भइरहेका छन्।
बिटोर तराई–मधेस क्षेत्रको अमूल्य सांस्कृतिक सम्पदा हो। यो केवल साधु–संन्यासीको साधना मात्र नभई समाजलाई अनुशासन, सहिष्णुता र आपसी सहयोगको पाठ सिकाउने जीवन्त परम्परा हो। यसको मौलिकता संरक्षण गर्नु आजको आवश्यकता बनेको छ।
