पर्सा , कार्तिक ६ –
अर्थमन्त्री डा. स्वर्णिम वाग्ले र भारतीय विदेशमन्त्री डा. एस. जयशङ्करबीच बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य कसरी अघि बढाउने भन्ने विषयमा रोचक प्रश्नोत्तर भएको छ। बिहीबार आयोजित ‘एनडीटीभी वर्ल्ड समिट २०२६’ मा भएको संवादमा औपचारिक संस्थागत संरचना र व्यावहारिक साझेदारीको प्रभावकारिताबारे छलफल भएको हो।
समिटको ‘द जियोपोलिटिक्स अफ सोभरेन चोइस’ सत्रमा अर्थमन्त्री वाग्लेले शीतयुद्धपछि व्यापार र अर्थतन्त्रमा बहुपक्षीय सहकार्यले प्राथमिकता पाए पनि पछिल्ला वर्षमा विश्वव्यापी विखण्डन र व्यापारिक गुटहरू विस्तार भइरहेको बताए।
उनले विपद् व्यवस्थापन, पोषण, ऊर्जा तथा स्वच्छ ऊर्जाजस्ता क्षेत्रमा द्विपक्षीय, त्रिपक्षीय र क्षेत्रीय सहकार्यलाई कसरी संस्थागत गर्न सकिन्छ भन्दै जयशङ्करलाई प्रश्न गरे। साथै, यस्ता सहकार्यलाई औपचारिक संस्थागत संरचनामार्फत अघि बढाउनु उपयुक्त हुन्छ वा साझेदार देशबीचको समझदारीका आधारमा अघि बढाउनु प्रभावकारी हुन्छ भन्ने जिज्ञासा राखे।
‘के हामी पेन्डुलमको अर्को छेउतिर गइरहेका छौँ?’ वाग्लेले प्रश्न गर्दै बहुध्रुवीय विश्व व्यवस्थामा क्षेत्रीय तथा उपक्षेत्रीय सहकार्यको भूमिका कस्तो हुन सक्छ भन्नेबारे जयशङ्करको धारणा मागे।
जवाफमा जयशङ्करले पछिल्ला दुई दशकमा देशहरू औपचारिक प्रतिबद्धताभन्दा व्यावहारिक सहकार्यतर्फ बढी आकर्षित भएको बताए। उनका अनुसार औपचारिक संस्था निर्माण गर्दा वार्ता, प्रशासनिक प्रक्रिया, आर्थिक दायित्व र नियम निर्धारणमै धेरै समय खर्च हुन सक्छ, जसले कतिपय अवस्थामा सहकार्यको मूल उद्देश्यलाई ओझेलमा पार्छ।
उनले सबै प्रकारका सहकार्यलाई एउटै संस्थागत ढाँचामा बाँध्न आवश्यक नरहेको स्पष्ट पारे। औपचारिक संरचना आवश्यक पर्ने क्षेत्रमा त्यस्तो व्यवस्था उपयुक्त हुने भए पनि अन्य क्षेत्रमा लचिलो समझदारी प्रभावकारी हुन सक्ने उनको भनाइ थियो।
जयशङ्करले अन्तर्राष्ट्रिय सौर्य गठबन्धन र ब्रिक्सको उदाहरण दिँदै सहकार्यका स्वरूप फरक–फरक हुन सक्ने बताए। ब्रिक्समा आफ्नै सचिवालय र सबै सदस्यले हस्ताक्षर गरेको लिखित बडापत्र नरहेको उल्लेख गर्दै उनले सहकार्यको ढाँचा विषय र आवश्यकताअनुसार तय हुनुपर्ने धारणा राखे।
‘प्रवृत्ति स्पष्ट रूपमा बढी तदर्थ र समान विचारधारा भएका समूहहरूतर्फ गइरहेको छ,’ जयशङ्करले भने। भारतले पछिल्लो दशकमा विभिन्न क्षेत्रमा त्रिपक्षीय, चतुर्पक्षीय तथा समान विचारधारा भएका देशका झन्डै ५० वटा समूह निर्माण गरेको उल्लेख गर्दै उनले कम प्रशासनिक भार र परिणाममुखी सहकार्यप्रति देशहरूको रुचि बढिरहेको बताए।
संवादका क्रममा वाग्लेले सन् २०१५ को भूकम्प तथा रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रमा भएका विपद्का बेला भारतले उपलब्ध गराएको सहयोगको पनि प्रशंसा गरे। उनले विपद् आएको केही घण्टाभित्रै सहयोग उपलब्ध गराएको स्मरण गर्दै नेपाल त्यसप्रति कृतज्ञ रहेको बताए।
दुई नेताबीचको संवादले बदलिँदो विश्व व्यवस्थामा औपचारिक बहुपक्षीय संस्थासँगै लचिलो, व्यावहारिक र परिणाममुखी क्षेत्रीय साझेदारीको महत्त्व उजागर गरेको छ।
